Thuốc giảm đau thần kinh trung ương: Các nhóm thuốc, tác dụng và lưu ý khi sử dụng

Thuốc giảm đau tác động trung ương là những thuốc phát huy tác dụng chủ yếu tại não và/hoặc tủy sống, từ đó làm giảm quá trình tiếp nhận và truyền dẫn tín hiệu đau. Nhóm thuốc này được sử dụng trong nhiều tình huống đau khác nhau, đặc biệt là những trường hợp đau mức độ vừa đến nặng hoặc đau không đáp ứng đầy đủ với các thuốc giảm đau thông thường.

Cần phân biệt thuốc giảm đau tác động trung ương với thuốc điều trị đau thần kinh trung ương. Đau thần kinh trung ương là tình trạng liên quan đến tổn thương hoặc rối loạn chức năng của não và tủy sống; trong trường hợp này, bác sĩ có thể lựa chọn những thuốc chuyên biệt như gabapentin, pregabalin hoặc một số thuốc chống trầm cảm có tác dụng giảm đau thần kinh, tùy nguyên nhân và đặc điểm triệu chứng.

1. Đau thần kinh trung ương là gì?

Hệ thần kinh trung ương gồm não bộ và tủy sống, có nhiệm vụ tiếp nhận, xử lý và điều phối thông tin trong cơ thể. Khi những cấu trúc này bị tổn thương hoặc hoạt động bất thường, người bệnh có thể xuất hiện hội chứng đau thần kinh trung ương.

Đây không phải là một bệnh duy nhất mà là cách gọi chung cho tình trạng đau phát sinh do tổn thương hoặc rối loạn chức năng của hệ thần kinh trung ương.

Đặc điểm của cơn đau có thể rất khác nhau giữa từng người. Một số người cảm thấy đau bỏng rát, châm chích, tê buốt hoặc giống như kim đâm; người khác có thể mô tả cảm giác đau như điện giật, dao đâm hoặc đau nhói. Cơn đau đôi khi xuất hiện tự phát, nhưng cũng có thể tăng lên khi cơ thể tiếp xúc với nóng, lạnh, chạm nhẹ hoặc các kích thích khác.

Đau kéo dài cũng có thể làm người bệnh khó ngủ, ngủ không sâu, mệt mỏi, lo âu hoặc suy giảm chất lượng cuộc sống. Ngược lại, thiếu ngủ và căng thẳng kéo dài có thể khiến cảm giác đau trở nên rõ rệt hơn.

2. Những nguyên nhân có thể gây đau thần kinh trung ương

Đau thần kinh trung ương có thể xuất hiện sau nhiều loại tổn thương hoặc bệnh lý ảnh hưởng đến não và tủy sống. Một số nguyên nhân thường được đề cập gồm:

• Đột quỵ hoặc các vấn đề liên quan đến mạch máu não.
• Chấn thương não hoặc tủy sống.
• Đa xơ cứng.
• Một số bệnh lý thoái hóa thần kinh.
• Nhiễm trùng ảnh hưởng đến hệ thần kinh như viêm não hoặc viêm màng não.
• Một số bệnh lý truyền nhiễm và tự miễn.
• Khối u hoặc tình trạng chèn ép các cấu trúc thần kinh.
• Tổn thương thần kinh liên quan đến bệnh lý ung thư hoặc quá trình điều trị ung thư.
• Một số tình trạng bệnh lý khác gây ảnh hưởng đến chức năng của hệ thần kinh trung ương.

Việc xác định nguyên nhân rất quan trọng vì điều trị đau chỉ giúp kiểm soát triệu chứng, trong khi bệnh lý nền cần được đánh giá và xử trí riêng.

3. Thuốc giảm đau tác động trung ương hoạt động như thế nào?

Khác với một số thuốc giảm đau tác động chủ yếu tại vị trí tổn thương, thuốc giảm đau trung ương ảnh hưởng đến quá trình xử lý tín hiệu đau tại hệ thần kinh trung ương.

Đối với opioid, thuốc gắn vào các thụ thể opioid nằm ở não, tủy sống và một số mô khác. Những thụ thể này tham gia vào quá trình điều hòa cảm giác đau. Khi được kích hoạt, chúng làm giảm sự truyền dẫn của tín hiệu đau từ ngoại vi lên não, nhờ đó làm giảm cảm giác đau.

Ngoài tác dụng giảm đau, opioid còn có thể gây buồn ngủ, an thần, làm giảm nhu động đường tiêu hóa và trong một số trường hợp tạo cảm giác dễ chịu hoặc hưng phấn. Chính những đặc điểm này cũng liên quan đến nguy cơ lệ thuộc và lạm dụng thuốc.

4. Các nhóm thuốc giảm đau tác động trung ương

4.1. Opioid chủ vận

Đây là nhóm thuốc có tác dụng kích hoạt các thụ thể opioid để tạo hiệu quả giảm đau.

Một số hoạt chất tiêu biểu gồm:

• Morphin.
• Codein.
• Tramadol.
• Methadon.
• Fentanyl.
• Oxycodon.

Mức độ giảm đau và chỉ định của từng thuốc khác nhau. Các opioid yếu hoặc có tác dụng trung bình như codein, tramadol có thể được sử dụng trong một số trường hợp đau từ trung bình đến nặng khi thuốc giảm đau thông thường không đạt hiệu quả mong muốn.

Các opioid mạnh như morphin, oxycodon hoặc fentanyl thường được dành cho những tình trạng đau nặng, trong đó có một số trường hợp đau liên quan đến ung thư. Việc lựa chọn thuốc và liều lượng phải dựa trên mức độ đau, nguyên nhân, bệnh lý đi kèm và đáp ứng của từng người.

4.2. Opioid chủ vận từng phần hoặc chủ vận – đối kháng

Nhóm này tác động lên hệ thống thụ thể opioid nhưng đặc tính tác dụng khác với các opioid chủ vận hoàn toàn.

Một số thuốc có thể gặp gồm:

• Buprenorphin.
• Pentazocin.
• Nalbuphin.
• Butorphanol.
• Nalorphin.

Đặc điểm dược lý của từng thuốc không giống nhau nên không thể tự ý thay thế thuốc này bằng thuốc khác chỉ dựa vào tên nhóm.

4.3. Thuốc đối kháng opioid

Các thuốc như naloxon và naltrexon có cơ chế đối kháng tại thụ thể opioid.

Naloxon đặc biệt quan trọng trong xử trí tình trạng quá liều opioid vì có khả năng đảo ngược nhanh một số tác dụng nguy hiểm của opioid, đặc biệt là ức chế hô hấp. Naltrexon có vai trò khác và được sử dụng trong những chỉ định chuyên biệt.

Nhóm thuốc này không phải thuốc giảm đau thông thường.

5. Codein và tramadol

Codein và tramadol thường được sử dụng khi mức độ đau vượt quá khả năng kiểm soát của các thuốc giảm đau ngoại biên đơn thuần.

Một số chế phẩm có thể phối hợp opioid với paracetamol nhằm tăng hiệu quả giảm đau. Tuy nhiên, việc phối hợp nhiều thuốc cần được tính toán tổng liều, đặc biệt đối với paracetamol, để hạn chế nguy cơ dùng quá liều.

Các phản ứng bất lợi có thể gặp gồm:

• Buồn ngủ.
• Chóng mặt.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Khô miệng.
• Táo bón.
• Giảm khả năng tập trung.

Tramadol ngoài tác dụng trên thụ thể opioid còn ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và noradrenalin. Vì vậy, thuốc có thể tương tác với một số thuốc chống trầm cảm và làm tăng nguy cơ hội chứng serotonin hoặc co giật ở những người có yếu tố nguy cơ.

Do đó, không nên tự ý sử dụng tramadol kéo dài hoặc phối hợp với các thuốc tác động lên thần kinh mà chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá.

6. Morphin và các opioid mạnh

Morphin là một trong những thuốc giảm đau opioid mạnh và được sử dụng trong những trường hợp đau nghiêm trọng cần kiểm soát bằng opioid.

Thuốc có thể được sử dụng theo nhiều đường dùng và có cả dạng giải phóng thông thường lẫn dạng giải phóng kéo dài. Liều dùng không có một mức cố định cho mọi người mà phải được điều chỉnh theo mức độ đau, tuổi, chức năng gan thận, tình trạng sức khỏe và đáp ứng của bệnh nhân.

Ở người lớn tuổi, người suy giảm chức năng hô hấp hoặc người có bệnh lý nền, bác sĩ thường phải đặc biệt thận trọng khi lựa chọn và điều chỉnh liều.

Morphin và các opioid mạnh có thể gây:

• Buồn ngủ, an thần.
• Buồn nôn, nôn.
• Táo bón.
• Chóng mặt.
• Bí tiểu.
• Lú lẫn.
• Ức chế hô hấp.
• Lệ thuộc thuốc và hội chứng cai khi sử dụng kéo dài rồi ngừng đột ngột.

Đối với người bệnh đau nặng, mục tiêu điều trị là kiểm soát đau một cách hợp lý đồng thời theo dõi và hạn chế các biến chứng liên quan đến opioid.

7. Thuốc điều trị đau thần kinh trung ương

Nếu nguyên nhân của cơn đau là tổn thương thần kinh, đặc biệt là đau thần kinh trung ương hoặc một số dạng đau thần kinh ngoại biên, opioid không phải lúc nào cũng là lựa chọn đầu tiên.

Bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm thuốc tác động lên cơ chế dẫn truyền đau thần kinh, chẳng hạn:

Gabapentin

Gabapentin thuộc nhóm thuốc chống động kinh và có tác dụng điều hòa hoạt động của các kênh canxi ở hệ thần kinh. Thuốc được sử dụng trong nhiều dạng đau thần kinh.

Liều cần được điều chỉnh ở người suy giảm chức năng thận. Một số tác dụng phụ có thể gặp là buồn ngủ, chóng mặt, phù ngoại biên và mất thăng bằng.

Pregabalin

Pregabalin có cơ chế tương tự gabapentin và cũng được sử dụng trong nhiều dạng đau thần kinh.

Thuốc có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, phù và tăng cân ở một số người. Việc ngừng thuốc cũng cần thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn thay vì dừng đột ngột.

Duloxetine

Duloxetine thuộc nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và noradrenalin (SNRI). Ngoài tác dụng điều trị một số rối loạn tâm thần, thuốc còn được sử dụng trong một số hội chứng đau thần kinh, chẳng hạn đau thần kinh do đái tháo đường.

Các tác dụng không mong muốn có thể gồm buồn nôn, khô miệng, chóng mặt, rối loạn giấc ngủ hoặc thay đổi huyết áp ở một số người.

Venlafaxine

Venlafaxine cũng thuộc nhóm SNRI và có thể được cân nhắc trong một số trường hợp đau thần kinh. Khi sử dụng, cần lưu ý khả năng ảnh hưởng đến huyết áp, đặc biệt ở liều cao.

Thuốc chống trầm cảm ba vòng

Amitriptyline và nortriptyline là những thuốc có thể được sử dụng trong điều trị một số dạng đau thần kinh.

Tuy nhiên, nhóm này có thể gây khô miệng, táo bón, bí tiểu, buồn ngủ, hạ huyết áp tư thế và một số tác dụng phụ trên tim mạch. Vì vậy cần thận trọng ở người cao tuổi, người mắc bệnh tim mạch, glaucoma góc đóng hoặc phì đại tuyến tiền liệt.

8. Thuốc bôi hoặc thuốc dùng tại chỗ trong đau thần kinh

Đối với một số trường hợp đau thần kinh khu trú, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc tác dụng tại chỗ như lidocaine hoặc capsaicin.

Ưu điểm của những phương pháp này là tác dụng tập trung tại vùng đau và thường ít gây tác dụng toàn thân hơn thuốc uống.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân, vị trí và đặc điểm cơn đau. Không nên tự ý sử dụng trên vùng da tổn thương hoặc vượt quá hướng dẫn sử dụng.

9. Thuốc giảm đau có phải lúc nào cũng dùng được cho đau thần kinh?

Không.

Đau thần kinh có cơ chế khác với đau do viêm hoặc tổn thương mô thông thường. Vì vậy, những thuốc giảm đau thông dụng như paracetamol hoặc thuốc chống viêm không steroid có thể không mang lại hiệu quả đầy đủ trong một số trường hợp đau thần kinh.

Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào:

• Nguyên nhân gây đau.
• Đau thần kinh trung ương hay ngoại biên.
• Mức độ đau.
• Tuổi của người bệnh.
• Chức năng gan và thận.
• Bệnh tim mạch.
• Tình trạng tâm thần và giấc ngủ.
• Các thuốc đang sử dụng.
• Nguy cơ tương tác thuốc.
• Nguy cơ lệ thuộc hoặc lạm dụng thuốc.

Các hướng tiếp cận điều trị đau thần kinh thường được cá thể hóa thay vì áp dụng một loại thuốc hoặc một liều lượng cho tất cả bệnh nhân.

10. Tác dụng phụ và nguy cơ khi dùng thuốc giảm đau trung ương

Tác dụng phụ phụ thuộc vào từng loại thuốc, liều sử dụng và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Đối với opioid, những vấn đề thường gặp gồm:

• Buồn ngủ.
• Chóng mặt.
• Buồn nôn và nôn.
• Táo bón.
• Khô miệng.
• Bí tiểu.

Trong trường hợp dùng liều cao hoặc quá liều, nguy cơ nghiêm trọng hơn có thể bao gồm ức chế hô hấp, giảm oxy máu, mất ý thức, hôn mê và tử vong.

Sử dụng opioid kéo dài còn có thể dẫn đến dung nạp, lệ thuộc thể chất và rối loạn sử dụng opioid ở một số người. Khi đã sử dụng kéo dài, việc ngừng thuốc đột ngột có thể gây hội chứng cai với các biểu hiện như bồn chồn, lo âu, mất ngủ, run, vã mồ hôi, tim đập nhanh, đau nhức và trong một số trường hợp có thể xuất hiện co giật.

11. Những điều cần tránh khi sử dụng

Người đang dùng thuốc giảm đau tác động trung ương cần đặc biệt lưu ý:

• Không tự ý tăng liều vì cảm thấy thuốc chưa đủ tác dụng.
• Không tự ý dùng thuốc lâu hơn thời gian được hướng dẫn.
• Không tự ý ngừng opioid hoặc một số thuốc thần kinh sau khi đã sử dụng kéo dài.
• Không uống rượu bia khi đang dùng các thuốc có tác dụng an thần hoặc ức chế thần kinh trung ương.
• Không tự kết hợp nhiều thuốc giảm đau mà không kiểm tra thành phần và tương tác.
• Thận trọng khi lái xe hoặc vận hành máy móc nếu thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt hoặc giảm khả năng tập trung.
• Thông báo cho bác sĩ tất cả các thuốc đang sử dụng, kể cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung.

Đặc biệt, việc kết hợp opioid với rượu, thuốc ngủ, benzodiazepine hoặc các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác có thể làm tăng đáng kể nguy cơ an thần quá mức và suy hô hấp.

12. Khi nào cần đi khám ngay?

Cần tìm kiếm sự trợ giúp y tế khẩn cấp nếu sau khi sử dụng thuốc xuất hiện:

• Khó thở hoặc thở chậm.
• Không đánh thức được người bệnh.
• Lơ mơ hoặc mất ý thức.
• Co giật.
• Tím môi hoặc đầu chi.
• Lú lẫn nghiêm trọng.
• Nghi ngờ dùng thuốc quá liều.

Đối với người đang bị đau thần kinh kéo dài, đau ngày càng tăng, đau ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc sinh hoạt, xuất hiện yếu liệt, rối loạn cảm giác hoặc các triệu chứng thần kinh mới, cần được khám để xác định nguyên nhân thay vì chỉ tự mua thuốc giảm đau.

13. Nguyên tắc điều trị đau thần kinh

Điều trị đau thần kinh thường không chỉ dựa vào thuốc. Bác sĩ có thể phối hợp nhiều biện pháp tùy trường hợp, chẳng hạn:

• Điều trị nguyên nhân gây tổn thương thần kinh.
• Thuốc giảm đau hoặc thuốc điều hòa đau thần kinh.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng.
• Điều chỉnh giấc ngủ và hoạt động thể chất.
• Hỗ trợ tâm lý khi đau kéo dài gây lo âu hoặc trầm cảm.
• Các phương pháp can thiệp thần kinh trong trường hợp phù hợp.

Thông thường, thuốc được lựa chọn dựa trên từng người bệnh và được đánh giá lại định kỳ để xem mức độ giảm đau, khả năng hoạt động và tác dụng không mong muốn. Nếu thuốc không hiệu quả hoặc gây nhiều tác dụng phụ, bác sĩ có thể thay đổi liều, đổi thuốc hoặc phối hợp phương pháp khác.

Kết luận

Thuốc giảm đau tác động trung ương, đặc biệt là opioid, có khả năng kiểm soát những cơn đau từ vừa đến nặng nhưng đi kèm nguy cơ buồn ngủ, táo bón, ức chế hô hấp, lệ thuộc và nghiện thuốc. Vì vậy, các thuốc này cần được sử dụng đúng chỉ định và theo dõi y tế.

Trong khi đó, đối với đau thần kinh trung ương, việc điều trị cần tập trung vào nguyên nhân gây tổn thương thần kinh và có thể sử dụng những thuốc chuyên biệt như gabapentin, pregabalin, duloxetine, venlafaxine hoặc một số thuốc chống trầm cảm ba vòng. Việc lựa chọn thuốc nào phụ thuộc vào đặc điểm cơn đau, bệnh lý nền, tuổi, chức năng gan thận và các thuốc mà người bệnh đang sử dụng.

Không nên tự mua hoặc tự phối hợp thuốc giảm đau thần kinh trung ương, đặc biệt là opioid, chỉ dựa vào mức độ đau. Việc điều trị đúng nguyên nhân và theo dõi đáp ứng sẽ giúp kiểm soát đau an toàn hơn.